Nhiều dự án kiểm tra ngoại quan bằng camera thất bại không phải vì camera yếu hay thuật toán kém, mà vì chiếu sáng machine vision chưa đúng. Cùng một camera, cùng một ống kính, cùng một phần mềm, chỉ cần đổi cách chiếu đèn là một vết xước mờ có thể biến thành đường sáng rõ nét, hoặc ngược lại, một chi tiết bình thường bỗng thành vùng chói trắng xóa. Bài này giúp kỹ sư QC, sản xuất và tích hợp hệ thống chọn đèn và kỹ thuật chiếu sáng theo bề mặt sản phẩm và loại lỗi cần bắt.
Vì sao ánh sáng quyết định kết quả kiểm tra
Camera không nhìn thấy "vật", nó chỉ ghi lại ánh sáng phản xạ từ vật. Lỗi chỉ xuất hiện trong ảnh khi nó làm thay đổi cách ánh sáng quay về ống kính: một vết xước làm tán xạ ánh sáng, một vết lõm làm lệch hướng phản xạ, một vết bẩn hấp thụ ánh sáng. Nếu hướng chiếu không làm nổi bật sự thay đổi đó, lỗi sẽ "vô hình" với mọi thuật toán, kể cả deep learning.
Vì vậy, nguyên tắc làm việc hiệu quả là tối ưu ánh sáng trước, rồi mới đến camera và phần mềm. Ảnh có độ tương phản tốt giúp thuật toán đơn giản hơn, ổn định hơn và ít phải chỉnh lại khi lô hàng thay đổi. Để hiểu bức tranh chung, bạn có thể xem thêm bài machine vision là gì và trang giải pháp kiểm tra ngoại quan.
Các kỹ thuật chiếu sáng chính
Đèn ring light (đèn vòng)
Đèn vòng đặt quanh ống kính, chiếu thẳng hoặc xiên xuống vật. Đây là loại phổ biến nhất vì gọn, dễ lắp. Phù hợp bề mặt nhám, nhựa mờ, in ấn, nhãn. Nhược điểm: trên bề mặt bóng, đèn vòng tạo vòng chói tròn ngay giữa ảnh.
Đèn dome (đèn vòm, chiếu khuếch tán)
Đèn dome tạo ánh sáng khuếch tán từ mọi hướng, gần như xóa hết phản chiếu và bóng đổ. Rất hợp với vật cong, bóng, có hình dạng phức tạp như vỏ kim loại dập, nắp lon, linh kiện tròn. Cách tiếp cận tương tự được trình bày trong bài đèn tunnel light chiếu sáng vòm. Đổi lại, đèn dome kích thước lớn và khoảng làm việc ngắn.
Đèn đồng trục (coaxial)
Ánh sáng được dẫn qua gương bán mạ cùng trục với camera, nhìn xuống vuông góc. Bề mặt phẳng, bóng phản xạ ánh sáng thẳng về camera nên sáng đều, còn chỗ xước, lõm, khắc, đục lỗ làm lệch phản xạ và hiện thành vùng tối. Rất hiệu quả để đọc ký tự khắc laser trên kim loại và kiểm tra bề mặt phẳng bóng. Xem ví dụ sản phẩm trong bài đèn đồng trục OPT BC50-W.
Đèn backlight (đèn nền)
Đèn đặt phía sau vật, camera nhìn ngược về phía đèn để thu hình bóng (silhouette). Dùng cho đo kích thước, kiểm tra lỗ, biên dạng, thiếu chi tiết, và vật trong suốt khi chỉ cần thấy hình dạng. Không dùng được nếu cần xem bề mặt, vì mọi chi tiết bề mặt đều chìm trong bóng đen.
Đèn dark field (chiếu góc thấp) và đèn khuếch tán dạng vuông
Ánh sáng chiếu rất xiên so với bề mặt, nên bề mặt phẳng trông tối còn cạnh xước, bụi, vết khắc nổi sáng. Phù hợp phát hiện xước nhỏ, vết nứt, ký tự dập nổi. Xem thêm đèn vuông dark field khuếch tán OPT RBV9855-W.
Bảng chọn đèn kiểm tra ngoại quan theo bề mặt và loại lỗi
Bảng dưới là điểm xuất phát thường dùng. Kết quả thực tế vẫn phụ thuộc hình dạng, độ nhám và khoảng cách làm việc, vì vậy cần thử trên mẫu thật.
Ba sai lầm chiếu sáng thường gặp
1. Chói (glare) trên bề mặt bóng
Đèn vòng hoặc đèn thanh chiếu thẳng vào kim loại bóng tạo vùng trắng cháy, che luôn vị trí cần kiểm tra. Cách xử lý: đổi sang dome hoặc đồng trục, nghiêng góc đèn, dùng kính lọc phân cực. Chỉnh thời gian phơi sáng của camera không giải quyết được gốc rễ này.
2. Bóng đổ bị thuật toán nhầm là lỗi
Đèn một phía chiếu lên vật có chiều cao sẽ tạo bóng khác nhau mỗi khi vật đặt lệch vài mm, dẫn đến báo NG giả. Hãy dùng ánh sáng khuếch tán, dùng nhiều đèn đối xứng, hoặc chủ động dùng bóng làm đặc trưng và cố định vị trí vật.
3. Bỏ qua ánh sáng môi trường
Đèn xưởng, ánh nắng qua cửa, đèn của máy bên cạnh đều làm ảnh đổi theo giờ trong ngày. Hệ thống chạy tốt buổi tối nhưng sai buổi trưa. Cách khắc phục: che chắn buồng chụp, dùng đèn đủ mạnh so với ánh sáng nền, chọn bước sóng riêng (ví dụ đèn đỏ kết hợp kính lọc băng thông), và dùng bộ điều khiển đèn để độ sáng ổn định giữa các lần chụp.
Mẹo thử nhanh trước khi mua đèn
- Cố định camera và vật, chụp cùng một mẫu lỗi với ít nhất 4 kiểu đèn: ring light, dome hoặc khuếch tán, đồng trục hoặc dark field, backlight.
- Thử cả nhóm mẫu OK và NG, gồm lỗi khó nhất và lỗi nhẹ nhất, không chỉ mẫu lỗi rõ.
- Đổi góc đèn và khoảng cách trước, đổi màu đèn sau. Thử cả chiếu xiên một phía và hai phía.
- Giữ nguyên thời gian phơi sáng khi so sánh, sau đó mới tinh chỉnh.
- Chụp lại ở điều kiện thật của xưởng: có ánh sáng nền, rung, vật đặt lệch nhẹ.
- Đừng chốt đèn khi chưa chọn xong camera. Tham khảo cách chọn camera công nghiệp cho machine vision.
Checklist chọn đèn trong 5 câu hỏi
- Bề mặt vật là gì: bóng, mờ, trong suốt hay đen?
- Lỗi cần bắt là xước, lõm, bẩn hay thiếu chi tiết? Lỗi làm đổi độ sáng hay đổi hình dạng?
- Vật phẳng hay cong, có chiều cao và bóng đổ đáng kể không?
- Khoảng làm việc, tốc độ dây chuyền và không gian lắp đặt cho phép loại đèn nào?
- Môi trường xưởng có ánh sáng nền, rung hoặc bụi không?
Ảnh trước và sau: một sản phẩm, bốn kiểu đèn
Cách trực quan nhất để thấy tác động của chiếu sáng là đặt cạnh nhau bốn ảnh của cùng một sản phẩm: ring light cho nền chói và vết xước chìm; dome cho bề mặt đều nhưng xước mờ; đồng trục cho vết lõm tối trên nền sáng; dark field cho đường xước sáng rõ trên nền tối. Cùng camera, cùng thuật toán, chỉ khác đèn, và thường chỉ một hoặc hai kiểu cho kết quả đủ tin cậy để đưa vào sản xuất.
Câu hỏi thường gặp
Có một loại đèn dùng được cho mọi sản phẩm không?
Không. Mỗi bề mặt và loại lỗi có kỹ thuật phù hợp riêng. Trong thực tế, nhiều trạm kiểm tra dùng kết hợp hai kiểu đèn, ví dụ backlight cho biên dạng và đèn khuếch tán cho bề mặt.
Deep learning có bù được ánh sáng kém không?
Một phần, nhưng không nên dựa vào đó. Nếu lỗi không hiện trong ảnh thì mô hình cũng không học được. Ánh sáng tốt giúp giảm số ảnh cần gán nhãn và tăng độ ổn định.
Chọn đèn trước hay chọn camera trước?
Nên làm song song. Độ phân giải camera quyết định chi tiết nhỏ nhất thấy được, còn đèn quyết định lỗi có hiện ra hay không. Thử đèn trên mẫu thật giúp chốt cả hai.
Màu đèn có quan trọng không?
Có. Đèn cùng màu với vật làm vật sáng hơn, màu đối nghịch làm vật tối hơn. Hãy chọn màu để tăng tương phản giữa lỗi và nền.
BeeVision hỗ trợ thế nào
Đội kỹ sư BeeVision làm việc với đèn và phụ kiện machine vision, gồm các dòng của OPT và Smart Vision Lights; xem thêm tại trang phụ kiện machine vision. Bạn chỉ cần gửi mẫu OK và NG, BeeVision sẽ chụp thử với nhiều kiểu chiếu sáng, so sánh ảnh và tư vấn cấu hình đèn phù hợp với dây chuyền của bạn. Kết quả phụ thuộc từng ứng dụng nên chúng tôi luôn thử trên mẫu thật trước khi đề xuất.
Theo dõi BeeVision trên LinkedIn và YouTube để xem thêm các so sánh chiếu sáng thực tế, và gửi mẫu sản phẩm của bạn qua trang gửi mẫu thử POC.


